ӘЛЕМДIK ЖӘНЕ ДӘСТҮРЛI ДIНДЕР
ЛИДЕРЛЕРIНIҢ СЪЕЗI
Басты бет arrow Байланыстар
Қазақстандағы христиандық Версия для печати e-mail - ға жіберу

Қазақстанда христиандық оның негізгі үш бағыттарымен берілген: православие, католик және тротестанттық. Бұдан басқа 1994 жылы Алматы қаласында армян шіркеуінің «Сурб Хач» («Қасиетті Крест») діни қоғамы тіркелді.

ImageҚазақстанда Православие сенушілер саны бойынша Исламнан кейінгі екінші діни бағыти болып табылады, оны Орыс православие шіркеуінің діни қауымы, сондай-ақ ескі дәстүр қауымдастарымен көрініс табады.

Қазақстанда православиенің пайда болу тарихы Қазақстанның Ресейге қосылуы салдарынан туындаған бастапқы әскери қоныстармен байланысты. 1871 жылы Түркістан епархиясы құрылды, одан қазіргі Алматы, Шымкент және Ташкент епархиялары таралды.

1872 жылы Верный мен Жетісу епархиясының кафедрасына ең бірінші қазақстандық  архиерейлердің бірі - архиепископ Софония (Сокольский С.В.) тағайындалды, ол епархияны 1877 жылға дейін басқарды.

1917 жылғы революцияға дейін православие шіркеуі патшалық Ресейдің мемлекеттік діні болып табылды және осының негізінде өзге діндермен салыстырғанда елеулі артықшылықтарды пайдаланды.

Бірінші рефолюциядан кейінгі жылдары Ресей православие шікреуін қатаң қудалауменсипатталды. 30 жылдардың аяғына қарай Қазақстанда әрекет ететін храмдардың жалғыз жарымы қалдығ көптеген шіркеу ғимараттары бұзылды, қоймалар және т.с.с. ретінде қолданылды. Республика аумағында шіркеу өмірінің қайта түлеуі Қазақстандық епархияның құрылуымен және оған басқарушы архиерей (1945-1955 жж) архиепископ Николайды (Могилевский)тағайындаумен тек 1945 жылы басталды, ол кейіннен митрополит және 2000 жылы Мерейтойлық Собормен қасиеттілер санына қосылды. Оның қызметіне байланысты республикада шіркеулер қалпына келтіріліп ашылды.

Image1991 жылдан бастап РПЦ Қасиетті Синод Қазақстанда қауымдарды үш епархиялық басқармаларға бөлді. Тәуелсіз Қазақстанда православиеліктердің бірінші рухани басшысы - Архиепископ Алексий - Кутепов Андрей Николаевич болды, ол 1953 жылы 10 мамырда Мәскеуде дүниеге келді, 1984 жылы Мәскеу Рухани академиясын бітірді. Ұлтаралық және онфессияаралық келісімді нығайтқаны үшін 1995 жылы оған Бейбітшілік пен рухани келісімнің Президенттік сыйақысы берілді, 1999 жылы «Астана» медалімен, 2001 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен, 2002 жылы «Парасат» орденімен марапатталды. 2002 жылғы қазан айында Қасиетті Синод шешімімен Тула және Белев архиепископы болып тағайындалды.

7 мамыода 2003 жылы Синодтың Қазақстанда Митрополит өңірін құру шешімі қабылданды, оның құрамына Астана, Орал және Шымкент епархиялары кірді. Өңірді орталығы Астана қаласында құрылып митрополит Мефодий - Немцов Николай Федорович басқарды, ол 16 ақпанда 1949 жылы Луганск облысының Ровеньки қаласында дүниеге келді, Ленинград Рухани Академиясын бітірді. І деңгейлі «Қасиетті апостолға тең князь Владимир», ІІ деңгейлі «Жұбай князь Мәскеулік Даниил», ІІ деңгейлі «Отан алдындағы қызметі үшін» ордендерімен, «Достық» орденімен марапатталды. Қазақстанға тағайындалғанға дейін Воронеж және Липецк митрополиті, РПЦ тарихи- құққытық комиссия төрағасы, Ресей Федерациясы Президенті жанындағы қоғамдық және діни ұйымдар мен бірлестіктермен өзара әрекет ету кеңес мүшесі, «Әлем діндері» Ресей ғылым академиясының жыл сайынғы басылымның редакторлар алқасының мүшесі болды.

Астана және Алматы епархиясы (1999 жылға дейін Алматы-Семей епархиясы) Астана және Алматы, Алматы, Шығыс-Қазақстан, Қарағанды және Павлодар облыстары қаларарының қауымдарын қосады.

Орал және Гурьев епархиясы Актөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Қостанай, Маңғыстау облыстары қоғамдарын біріктіреді.

Шымкент және Ақмола епархиясы Акмола, Жамбыл, Қызылорда, Солтүстік Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан облыстарының қауымдастарын біріктіреді.

Image1956 жылы Қазақстанда небәрі 55 қауым жұмыс істеді, ал 2008 жылы1 қаңтарға РПЦ республика аумағында 281 діни бірлестікке ие, оларға 257 мінажат ету құрылымдары жатады.

Алматы епархиялық басқарма жанында 1991 жылдан беру 4 жылдық рухани училище жұмыс істейді, онда дін қызметкерлері мен регенттерді (күндізгі бөлімде 50 адам) дайындайды. Жыл сайын 4-5 адам Ресей РПЦ рухани оқу мекемелеріне жіберіледі. Священниктердің елеулі саны Мәскеу қаласында Рухани академияда сырттай оқиды. 1997 жылдың наурыз айынан бастап Қарағанды қаласында Қасиетті Тихонов дін ілімі институтының филиалы жұмыс істейді. 1998 жылғы қыркүйек айында Алматы қаласында 4 жылдық діни-миссионерлік колледж ашылды. Барлық шіркеулер мен мінәжат ету үйлерінде православие негіздерін зерттеу бойынша шікеу-қауымдық мектептер ашылған. Жексенбілік мектептер бар, онда балалар мен үлкен адамдар да оқиды.

Православтық бірлестіктердің материалдық қоры үнемі нығайтылып отырады. Соңғы жылдары Алматы қаласында Құтқарушы Христос храмы, Қарағандыда Кіріспе соборы, Павлодарда Благовещенск соборы, Екібастұз қаласында Серафимо-Ивер соборы, Талдықорған қаласында Иоанна-Богослов соборы, Өскеменнің Мирныйкентінде Свято-Покровский храмы, Қостаанй қаласында Константино-Еленинский храмы және Сәтпаев қаласында қайтыс болған кеншілер құрметіне «Қазақмыс» корпорациясы салған Свято-Никольский храмы салынды.

2005 жылғы маусым айында Астана қаласында Константино-Еленинск кафедралдық соборының ашылуының 150 жылдық мерейтойына арналған салтанатты іс-шаралар өткізілді.

РПЦ шіркеулерінде Рождество Христово, Шоқынуғ Пасха, Троица мерекелері кезінде халық көп жиналады.

Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың астаналық Константино-Еленинский кафедралдық соборына Пасха мерекесімен христиандарды ғана емес барлық қазақстандықтарды құттықтау үшін келуі дәстүрге айналды.

Маңызды халықаралық мәнге ие оқиға ретінде Астана қаласында өткізілген Парламентаралық Православие Ассамблеясының Бас Ассамблеясының XIV отырысы болды. 2007 жылғы 20-22 маусымда форумға қатысушылар алдында лекцияларымен көрнекі саяси қызметкерлер, шет елдерден келген қонақтар, діни бірлестіктер басшылары келді. Іс-шара қорытындысы бойынша қатысушылар 2008 жылы Парламентаралық Православие Ассамблеясының XV БасАссамблеясын өткізу орны бойынша мәселе қарастырылып қарар қабылданды. 

ImageПравославиелік діни бірлестіктер үшін елеулі оқиғалардың бірі Алматы қаласында Вознесенск кафедралдық соборының 100 жылдығын мерекелеу болды, оның барысында осы күнге арналған түрлі іс-шаралар жүргізілді.

Православиелік сенушілер арасында оң резонансты Қазақстанға Варненск және Великопреславск Болгар православие шіркеуінің Митрополиті Кирилдің келуі тудырды. Сапар барысында митрополит Астана мен Алматының православиелік қауымдарына кіріп шықты. 

2007 жылғы қараша айында Павлодар қаласында Благовещенск соборының басшысы Амфилохия бастамасы бойынша Потанин атындағы облыстық тарихи-өлкетану мұражайында Қазақстанда бірінші XVI-XX ғасырлардағы көне мыс икондарының көрмесі болып өтті.

Сондай-ақ 2007 жылғы қараша айында Петропавл қаласында әйгілі православие миссионері, Мәскеу рухани академия профессоры диакон Андрей Кураевпен кездесулер мен әңгімелесу ұйымдастырылды.

РПЦ қайырымдылық бойынша өз қызметін жаңартты. Түрлі қорларға шіркеу жәрдемдері кеңес билігі жылдарының барлығында да жөнелтіліп отырды (басты үлгіде Кеңес бейбітшілік қоры). Қазіргі уақытта балалар үйіне, госпитальдарға және ауруханаларға, мүгедектер мен қарттар үйіне көмек көрсетіліп отырады. Рождествоны, Пасханы, Қасиетті Кирилл мен Мефодий -славян жазуының негізін қалаушылар күні ағартушылық іс-шаралар, қайырымдылық күндері жүргізіліп тұрады,

Алматыда Халықаралық славян жазуы мен мәдениеті қоры бекіткен «Веди» Халықаралық православиелік қайырымдылық қоры жұмыс істейді. Қор Қазақстанда РПЦ құрылымдық бөлімшесі болып табылмайды, мәдени-ағартушылық, тарихи-өлкетану, баспа қызметін жүргізеді. Қазақстан түлектерінің Ресей жоғары оқу органдарына түсуіне көмектесетін «Светоч» қайырымдылық қоры үлкен жұмыс атқарып келеді.

«Қазақстанда православие сәулесі», «Веди» және «астана Православие Жаршысы» ай сайынғы газеттер шығарылып тұрады.

ImageҚазақстан аумағында католицизмнің бірінші пайда болуы XIII ғасырдан бастау алады. Олар Рим бастапқы священниктерінің тапсырмасы бойынша Ұлы хандарға сапар шегетін католик миссионерлерінің (францискан монахтары Джиованни дель Плано Карпини - 1245 ж., Гильома де Рубрука - 1253 ж. Және т.б. миссиялары) келуімен байланысты.

Католик қоғамдарының пайда болуына Сібірге ХІХ ғасырдың ортасында ХХ ғасыр басында айдалған поляктардың Қазақстанға келуі және Ресейдің еуропалық бөлігінен католик-немістер мен латыштардың көшуі елеулі роль атқарды. Қазақстанда ол кезде католик қоғамдары Могилев архидиоцез құрамына кірді.

1977 жылы қоғам ресми тіркеуден өтті және шіркеу салуға рұқсат алды. 1958-1959 жылдары қауымның Целиноградта ресми тіркелудің бастапқы адымы басталып, тек 1979 жылы ғана қоғам тіркеліп тұрғын үйді храм ретінде қайта жабдықтау мүмкіндігіне ие болды.

1991 жылғы көктемде Қазақстан мен Орта Азияның Апостолдық Администратура құрылды, оның құрамына Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан және Түркіменстан кірді. Орталығы Қарағанды қаласы болды.

1999 жылғы тамыз айынан бастап Қазақстанның Апостоль Администратурасы Қарағанды Епархиясы (Қарағанды және Шығыс-Қазақстан облыстарының қоғамы) болып қайта құрылды, онда қызмет ету епископ Ян Павел Ленгаға тапсырылып тағы үш Апостоль Администратуралары құрылды:

Астаналық (Астана қаласының, Ақмола, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстарының қоғамы) оны епископ-администратор Томаш Пэта басқарды;

Алматылық (Алматы қаласының, Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарының қауымдары) - оны епископ Генрих Феофил Хованц басқарды;

Атыраулық (Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарының қауымдары) - басшысы администратор Януш Калета.

Қазіргі уақытта РКЦ құрылымында Қазақстанда 90 католик қоғамдастығы қызмет етеді, олардың 82-сі заңды тұлғалар мен филиалдар ретінде тіркелген. Олардың қол астында 40-тан астам храм, шамамен 200 кішкентай шіркеу және мінажат ету үйлері бар. 60 священник (негізінен шетелдіктер: итальяндықтар, поляктар, литвалықтар, латыштар, корейлер және т.б.) және 70 монахинялар жұмыс істейді.

ImageПапа Иоан Павел ІІ қабылданған шешіммен Астана қаласындағы Апостоль Администратурасы Әулие Мария архиепархиясына дейін жоғарылады, республикада Епископ конференциясы құрылған. Т. Пэта мен П. Ленга архиепископ санын алды, бұдан басқа Т.Пэта митрополит болды.

2006 жылғы 15 қыркүйекте Қасиетті Әкей Бенедикт XVI Администратор Януш Калетаны Титулды Епископ ретінде тағайындады.

Грек-католиктік қауымдастықтар тіркелді: Павлодар қаласында, мұнда 2001 жылы шіркеу ғимараты салынды; Қарағанды қаласында, мұнда Греко-католик монастырі бар және Астана қаласында. 1997 жылдан бері Қарағанды қаласында «Мария - Матерь Церкви» жоғары рухани семинария қызмет етеді, 1995 жылдан бері 4 мың дана санда «Кредо» ай сайынғы газет шығып тұрады. Өзінің бірнеше мың ғасырлық дәстүріне сәйкес католик шіркеуі Қазақстанда қайырымдылық қызметін дамытып келеді, шіркеулер жанында тұрмысы нашарларға асхана, тегін дәріханалар ашылған. Алматы облысында Талғар қаласында мүгедектер үйі, Қапшағайда - балалар үйі ашылған. 1997 жылы Қазақстанда «Каритас» халықаралық қайырымдылық католиктік ұйым филиалы жұмыс істей бастады.

Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаевтың жоғары деңгейде Рим Папасымен кездесуінің тарихи маңызды қорытындысы Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Қасиетті Тақ арасында өзара ынтымақтастық туралы Келісім болды, оған 1998 жылы 24 қыркүйекте қол қойылып 1999 жылғы 30 шілдеде ұзартылды. Қазақстан мемлекетінің басшысы - бұрынғы Кеңес Одағының елдерінің ішіндегі ең бірінші осындай саяси адым жасаған бірінші Президент.

Екі мемлекет арасында ынтымақтастықтың қамтушысы 2001 жылы қыркүйек айында біздің елге Папа Иоан Павел ІІ келуі болды, ол кезінде ол Мемлекет басшысына Қазақстан діндері арасында бейбітшілік пен рухани келісімді, тұрақты қарым-қатынасты сақтай білгені үшін алғысын білдірді. Қасиетті Тақ пен Қазақстан Республикасы арасында өзара қарым-қатынасты әрі қарай дамытудың кепілі Н. Ә. Назарбаевтың Пия орденімен - жоғары сыйлықпен марапатталғаны болды, әлемде оған тек 15 адам қол жеткізген.

Католик бірлестіктерінің арасында оң қалыпты 2007 жылы маусым айында Қазақстан Республикасына Вашингтонның экс-архиепископі, Рим-католик шіркеуінің кардиналы Теодор Эдгар МакКерриктің (АҚШ) келуі тудырды. Сапары барысында кардинал Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарына келді, онда діндар католиктермен кездесті.

Тамыз айының 6-нан 10-ына дейін Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Озерное ауылында Қазақстан, Өзбекстан, Түркіменстан, Тәжікстан өңірлерінің католик жастары өкілдерінің кездесуі өткізілді. Іс-шараға Польшадан, Франциядан және Швейцариядан келген қонақтар қатысты.

Сондай-ақ католиктердің діни өмірінде елеулі оқиғалардың ортасында Павлодар қаласында Орта Азия мен Қазақстан бойынша Грек-католик шіркеуінің басшысы В. Говердің, Астана мен Қарағанды қауым басшыларының, мемлекеттік органдар өкілдерінің, Павлодар облысының украин ұлттық - мәдениет орталығының лидерлері және шіркеу мүшелерінің қатысуымен 12 шілдеде Әулие Петр мен Павел» қауымында өткен Грек-католик қауымының құрылғанының 12 жылдығын тойлауды атап кетуге болады.

ImageҚазақстанда протестанттық Ресейге қосылу уақытынан бастап тарала бастады. Бұл Ресей армиясы құрамында Қазақстан аумағына лютерандық сеніммен немістер болуымен негізделеді, кейіннен азаматтық шенеуніктер, шеберлер мен шаруалар да пайда болды. XIX ғасырдың 80 жылдары Ресейдің еуропалық бөлігінен Қазақстанға меннониттердің, лютерандардың, баптистердің көшуі басталды. Столыпин реформасы осы процесті жеделдете түсті, алайда протестанттардың республикаға келуінің негізі 30 жылдары ССРО еуропалық бөлігінен кулак деп танылып Қазақстанға арнайы көшірумен және 1939-1945 жылдары республикаға немістер мен поляктардың келуімен байланысты.

Қазақстанда протестантизм тым әр тектес болып табылады. Елде 20 конфессияны білдіретін 1 мыңнан астам протестанттық бірлестіктер бар.  Жыл сайын жаңа бағыттар пайда болып отырады. Конфессияның негізгі құраушылары - Қазақстанда көптеген жылдар бойы болған - баптистер, лютерандар, пятидесятники, жетінші күн адвентистері. Соңғы жылдары елде шетелде туындаған көптеген харизматикалық және оларға жақын жаңа түзілімдер (300-ден астам) бар.

Қазақстанның барлық протестанттық бірлестіктері үшін тән қасиет шетелдегі және елден кеткен діндестермен тығыз байланыс болып табылады. Протестанттық қоғамдастар орнына ерекше қызығушылық түрлі құқық қорғау ұйымдары, оның ішінде халықаралық ұйымдар тудырып отырады. Протестанттық діни бірлестіктер белсенділігі қайырымдылық қызметте, түрлі халықаралық форумдар, фестивальдер, конференциялар өткізумен көрінеді. Ерекше көңіл жастармен жұмыс істеуге бөлінеді.

Қазақстанда қазіргі заманғы протестантизмде конфессияаралық жалпы мүдделерді белгілеу дәстүрі жаңа құбылыс болып табылады.

Қазіргі заманғы протестантизмде жалпы мүдделерді қорғау мақсатында бірлесу дәстүрі және жаңа құрылғандар мен бар одақтар арасында кейбір бір біріне қарсы тұрулар да нақты байқалады. 1999 жылы осы мақсатта Қазақстанның діни бірлестіктер қауымдастығы (АРОК) құрылды, оның тіркелген Жарғысына сәйкес негізгі міндеті діни бірлестіктер мүдделері мен  құқықтарын қорғау болып табылады. Қазіргі уақытта Қазақстанда осындай мақсат және міндетті үш ұйым бар: Қазақстанның діни бірлестіктер қауымдастығы (АРОК) (басшысы Клюшев А.В.), Қазақстандық Евангелиелік Альянсы (Егізбаев А.К.), Қазақстандық діни еркіндік қауымдастығы (КАРС) (бас хатшысы Синельников А.Е.).

 
< Алд.